نماز جمعه تهران؛ آغاز یک مصادره رسانه‌ای
در ۵ مرداد ۱۳۵۸، رویدادی تاریخی در دانشگاه تهران رقم خورد. ایده اولیه اقامه نماز جمعه توسط خود آیت‌الله طالقانی مطرح شد، اما این امام خمینی بود که رسماً حکم اقامه اولین نماز جمعه پس از سقوط دیکتاتوری پهلوی را به نام ایشان صادر کرد. بیش از یک میلیون نفر در این مراسم که نماد پیوند سیاست و عبادت بود، شرکت کردند.
اما در حاشیه این رویداد، سازمان منافقین یک نبرد پنهان را برای تصاحب و مصادره این اجتماع عظیم کلید زد. راهبرد رسانه‌ای آنان در نشریه مجاهد بر چند محور استوار بود:
● سانسور و حذف: در هیچ‌یک از گزارش‌های سازمان، به حکم صریح امام خمینی اشاره‌ای نشد تا نقش رهبری انقلاب در این رویداد کاملاً محو شود.
● تقطیع مفاهیم: سازمان مفاهیم عبادی نماز جمعه را به صورت گزینشی برش زده و آنها را به شعارهای انحصارطلبانه خود گره می‌زد.
● کادربندی هدفمند: گزارش این رویداد در نشریه مجاهد، دقیقاً در کنار مقالات تئوریک چپ‌گرایانه و مارکسیستی (مانند ضرورت شوراهای کارکنان) چاپ می‌شد تا به مخاطب القا شود که گفتمان طالقانی همان گفتمان سازمان است.[۱]
سازمان حتی پیش از موافقت آیت‌الله طالقانی، نام او را در صدر لیست کاندیداهای انتخابی خود قرار داد و با تکرار واژه استراتژیک «پدر طالقانی»، تلاش کرد یک روایت ساختگی خلق کند.
پدر عقیدتی یا پوشش عاطفی؛ مغالطه بزرگ سازمان
آیت‌الله طالقانی در دوران مبارزه با رژیم پهلوی با بسیاری از مبارزان زندانی از جمله اعضای اولیه مجاهدین خلق دیدار و همدلی داشت. سازمان از ظرفیت ظاهری همین دیدارها استفاده کرده و آن را به مثابه همراهی ایدئولوژیک معرفی می‌کرد. مسعود رجوی بارها از ایشان با عنوان «پدر عقیدتی» یاد کرد و مدعی شد نخستین پرتوهای قرآن را از ایشان گرفته‌اند.
هدف از این ادبیات، ایجاد یک «پوشش عاطفی» قدرتمند بود که نقد و پرسشگری را متوقف کند. هنگامی که از عنوان «پدر» استفاده می‌شود، مخاطب پیش از پرسش درباره اشتراکات ایدئولوژیک، تحت تأثیر عواطف قرار می‌گیرد. این بزرگ‌ترین مغالطه تحلیلی تاریخ انقلاب بود: یک دزدی یک‌طرفه به جای بیعت دوطرفه. نقل‌قول مستمر یک جریان از یک شخصیت، هرگز به معنای تأیید مبانی آن جریان توسط آن شخصیت نیست.[۲]
تقابل دو جهان‌بینی: توحید در برابر ماتریالیسم
پشت این ویترین رسانه‌ای، دو دستگاه فکری کاملاً متضاد قرار داشت. از نگاه آیت‌الله طالقانی، حقیقت، عدالت و اخلاق ریشه در اراده الهی و عالم غیب دارند. در مقابل، شالوده فکری رجوی بر مبنای ماتریالیسم دیالکتیک بنا شده بود که زندگی مادی و حیات اقتصادی را تعیین‌کننده بلافصل حیات معنوی و تحولات اجتماعی می‌دانست.
● وحی و معاد: رجوی وحی را نه یک امر ماورایی، بلکه یک «جهش در جریان تکامل ماده» می‌دانست و در مواجهه با معاد نیز، بررسی مکانیزم آن را رد کرده و آن را به فلسفه‌بافی مادی تقلیل می‌داد.
● نقد دیالکتیک: آیت‌الله طالقانی در کتاب پرتوی از قرآن بنیان این تفکر را ویران می‌کند. ایشان استدلال می‌کند که اگر حرکت ماده صرفاً به تضادهای درونی (تز و آنتی‌تز) وابسته باشد، خود این استعداد نیازمند یک فاعل و محرک بیرونی است. ایشان ادعای حل همه اسرار جهان با کلید سه‌شاخه مارکسیسم را نفی کرده و نتیجه آن را تحیر، جنگ و تکبر می‌دانست.[۳]
● ماده‌پرستی، شرک مدرن: از نگاه آیت‌الله طالقانی، تبدیل اقتصاد یا فرمول‌های علمی به معیار نهایی حقیقت، شکل جدیدی از بت‌پرستی است. ایشان در آثار خود، ماتریالیست‌های دیالکتیک را صراحتاً «مشرک» خطاب کرده و ماده‌پرست، مرام‌پرست و فرمول‌پرست را در یک زنجیره از شرک در برابر هدایت الهی قرار می‌داد.
دفاع از فقه اسلامی در برابر التقاط رجوی
در اندیشه التقاطی رجوی، احکام اجتماعی، حدود، دیات، قصاص و ارث، احکامی متعلق به هزاره‌های پیشین و عصر حجر تلقی می‌شدند. رجوی در سخنرانی عید فطر سال ۱۳۷۶ اعتراف کرد که در ابتدای انقلاب، لایحه قصاص را لایحه‌ای ضدانسانی معرفی کرده و احکامی نظیر سنگسار را برگرفته از یهودیت می‌دانست. او این انحرافات را تحت پوشش «پویایی دین و اجتهاد» عرضه می‌کرد که در واقع اعلان جنگ با فقه اسلامی بود.
اما آیت‌الله طالقانی مدافع سرسخت میراث فقهی اسلام بود. ایشان در تفسیر آیات ۱۵ تا ۲۱ سوره نساء، حکم رجم درباره زانی محصن را به رسمیت شناخته و در دفاع از اصل قصاص نوشتند: «آنها که مغز اندیشمند ندارند یا مغزهاشان محکوم وضع اجتماع خاصی است، حکم قصاص را ناروا یا مخالف وجدان عاطفی می‌دانند... قرآن در جامعه ایمانی، قصاص را اصل ثابت قرار داده است.» ایشان پویایی دین را نه در تغییر احکام ثابت، بلکه در التزام به احکام اجتماعی اسلام و مبارزه با استبداد می‌دیدند. [۴]
شورا در برابر ولایت؛ تحریف دیدگاه‌های سیاسی
سازمان منافقین با برجسته کردن سخنان آیت‌الله طالقانی درباره «شورا»، سعی داشت ایشان را در برابر مفهوم «ولایت» و رهبری امام خمینی قرار دهد. اما در منظومه فکری طالقانی، تفکیکی روشن وجود داشت:
۱. قوانینی که تحت عناوین شرعی قرار می‌گیرند و ثابت‌اند (غیرقابل تغییر توسط شورا).
۲. حوزه‌هایی که فاقد نص شرعی‌اند و با تغییر زمان نیازمند تصمیم‌گیری‌اند (جایگاه شورا).
از نظر ایشان، شورا جایگزین ولایت یا مجوزی برای کنار گذاشتن احکام الهی نبود. طالقانی اطاعت از اولی‌الامر را در امتداد اطاعت از خدا و رسول تعریف می‌کرد و در خصوص رهبری انقلاب صراحتاً اعلام داشت: «مخالفت با رهبری و شخص ایشان (امام خمینی)، مخالفت با دین اسلام است.» در حالی که رجوی، نظام جمهوری اسلامی را در تعارض با اسلام معرفی می‌کرد.[۵]
خطبه عید فطر ۱۳۵۸؛ فروپاشی ماسک‌ها
علت مدارای اولیه آیت‌الله طالقانی با این جریانات، نه همسویی فکری، بلکه امید پدرانه برای هدایت جوانان فریب‌خورده بود. اما هنگامی که انحرافات سازمان و سوءاستفاده آنان از این سعه‌صدر به اوج رسید، ایشان در آخرین روزهای حیات خود پرده‌ها را کنار زد.
نقطه عطف این مرزبندی تاریخی، در ۲ شهریور ۱۳۵۸ (تنها ۱۷ روز پیش از وفات ایشان) در خطبه‌های نماز عید فطر رقم خورد. آیت‌الله طالقانی با خروشی انقلابی، سازمان منافقین و گروه‌های چپ‌گرا را هدف قرار داد و فرمود:
«خدا لعنت کند آن‌هایی را که این فتنه‌ها را ایجاد می‌کنند... یک مشت جوان احساساتی خیال می‌کنند قیم همه مردم‌اند!»
ایشان در این سخنرانی ماندگار، این جریان‌ها را تلویحاً «جوجه‌کمونیست‌هایی» نامید که پشت شعارهای اسلامی پنهان شده‌اند. این موضع‌گیری صریح، تمام رشته‌های رسانه‌ای سازمان برای مصادره شخصیت ایشان را پنبه کرد و مرز روشنی میان انقلاب اسلامی و جریان نفاق کشید.[۶]
میراث تاریخی در جنگ روایت‌ها
پروژه سازمان مجاهدین در سال ۱۳۵۸ نشان داد که جریان‌های انحرافی همواره از بیان صریح عقاید پشت‌پرده خود پرهیز می‌کنند و برای کسب مشروعیت، به دنبال سرقت اعتبار و مصادره قهرمانان ملی و دینی‌اند. در «جنگ روایت‌ها»، هدف نخست نه خلق یک اندیشه جدید، بلکه تغییر شیوه روایت و دزدیدن شناسنامه مفاهیم و شخصیت‌های جبهه حق است؛ درسی تاریخی که نشان می‌دهد تاریخ را نمی‌توان با آلبوم عکس‌ها مصادره کرد، بلکه اندیشه‌ها را باید با ترازوی مبانی سنجید.
جستارهای وابسته
منابع و پانویس‌ها
- ↑ تبارشناسی جریان نفاق، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، بررسی خط مشی رسانه‌ای نشریه مجاهد در سال‌های ۵۸ و ۵۹.
- ↑ خاطرات و مبارزات آیت‌الله طالقانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بررسی روابط ایشان با گروه‌های مبارز پیش و پس از انقلاب.
- ↑ طالقانی، سید محمود. پرتوی از قرآن، شرکت سهامی انتشار، (نقد دیدگاه‌های ماتریالیستی و مارکسیستی).
- ↑ سازمان مجاهدین خلق؛ پیدایی تا فرجام (۱۳۴۴–۱۳۸۴)، جلد دوم، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، انحرافات ایدئولوژیک و نگاه به فقه اسلامی.
- ↑ آرشیو روزنامه کیهان و اطلاعات، شهریور ۱۳۵۸، مواضع آیت‌الله طالقانی درباره ولایت فقیه و رهبری امام خمینی.
- ↑ خطبه‌های نماز عید فطر آیت‌الله طالقانی (۲ شهریور ۱۳۵۸)، بازنشر در آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی.