پیش‌زمینه: تأسیس سازمان و ایدئولوژی التقاطی
در سال‌های پس از شکست ظاهری قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، بخشی از جوانان مذهبی به این جمع‌بندی رسیدند که شیوه‌های معمول فعالیت سیاسی در برابر حکومت پهلوی بی‌نتیجه است. محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و علی‌اصغر بدیع‌زادگان که سابقه فعالیت در نهضت آزادی را داشتند، در شهریور ۱۳۴۴ هسته اولیه سازمانی مخفی را برای مبارزه مسلحانه شکل دادند.
این سازمان در آغاز، خود را جریانی انقلابی با آرمان‌های اسلامی معرفی می‌کرد و قرآن و نهج‌البلاغه را منابع اصلی خود می‌دانست. با این حال، بنیان‌گذاران برای تئوریزه کردن مبارزه، تحلیل‌های اجتماعی و اقتصادی متأثر از مارکسیسم (نظیر تحلیل مادی جامعه و مبارزه طبقاتی) را وارد دستگاه نظری خود کردند. حنیف‌نژاد فردی متعبد بود و به حرکت امام خمینی نگاه مثبتی داشت، اما در جستجوی «علم مبارزه»، مفاهیم مارکسیستی را با آموزه‌های اسلامی درآمیخت. این رویکرد به شکل‌گیری یک «ایدئولوژی التقاطی» منجر شد؛ خطایی فکری و روش‌شناختی که مرز میان اسلام اصیل و دستگاه‌های مادی را مخدوش کرد، هرچند در آن مقطع هنوز به معنای کنار گذاشتن صریح اسلام نبود.[۱]
برنامه‌ریزی برای عملیات و نفوذ ساواک
تا سال ۱۳۵۰، فعالیت سازمان عمدتاً به شبکه‌سازی، کادرسازی و تدوین جزواتی چون کتاب «شناخت» محدود بود. با اعلام برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، و همچنین تأثیرپذیری از رویداد سیاهکل (توسط چریک‌های فدایی خلق در بهمن ۱۳۴۹)، مجاهدین تصمیم گرفتند برای نخستین‌بار وارد فاز میدانی و مسلحانه شوند.[۲]
اما ساواک از طریق یک عضو سابق حزب توده به نام «شاهمراد دلفانی» که به عنوان عامل نفوذی عمل می‌کرد، به درون سازمان راه یافت. سازمان برای تأمین اسلحه و انتقال نیروها به کردستان (جهت اجرای فاز دوم استراتژی یعنی جنگ کوهستان) به دلفانی اعتماد کرده بود. از این طریق، ساواک پیش از هرگونه اقدام عملی از سوی سازمان، شبکه آنها را شناسایی کرد.[۳]
موج دستگیری‌ها و ضربه شهریور
ساواک به منظور حفظ امنیت جشن‌های شاهنشاهی، پیش‌دستی کرده و در یک اقدام غافلگیرانه از اول شهریور ۱۳۵۰ دستگیری‌های گسترده‌ای را آغاز کرد. در گام نخست، سعید محسن، علی باکری، مسعود رجوی، ناصر صادق، رضا رضایی و محمود عسگرزاده بازداشت شدند.
اعضای باقی‌مانده برای جلوگیری از اعدام دستگیرشدگان، طرح گروگان‌گیری شهرام پهلوی‌نیا (فرزند اشرف پهلوی) را ریختند که با شکست مواجه شد و به دستگیری علی‌اصغر بدیع‌زادگان انجامید. این موج تا آبان‌ماه و دستگیری محمد حنیف‌نژاد ادامه یافت و حدود ۹۰ درصد اعضا و تمامیت کادر مرکزی، پایگاه‌ها و تسلیحات سازمان به دست ساواک افتاد.[۴]
اسناد ساواک: نقش مسعود رجوی در لو رفتن شبکه
یکی از مهم‌ترین ابعاد ضربه شهریور، تفاوت سرنوشت اعضای مرکزیت بود. در حالی که تمامی بنیان‌گذاران روانه دادگاه نظامی شده و به اعدام محکوم شدند، حکم مسعود رجوی با یک درجه تخفیف به حبس ابد تقلیل یافت. برای سال‌ها، سازمان این تخفیف را حاصل کارزار حقوق بشری برادر وی، کاظم رجوی، در اروپا معرفی می‌کرد؛ اما اسناد محرمانه ساواک واقعیت دیگری را نشان داد.
بر اساس کارت بازداشتگاه و اسناد بازجویی، مسعود رجوی در اول مرداد (یک ماه پیش از ضربه سراسری) دستگیر شده بود. در اسناد و نامه‌ای که نعمت‌الله نصیری، رئیس وقت ساواک، برای درخواست تخفیف مجازات وی به شاه ارائه داد، صراحتاً به «کمال همکاری» رجوی در کشف شبکه سازمان استناد شده است. رجوی در بازجویی‌ها اطلاعات حیاتی شامل مشخصات ظاهری، آدرس و کروکی دقیق خانه محمد حنیف‌نژاد، و همچنین اطلاعات مربوط به بهمن بازرگانی، علی باکری و اصغر بدیع‌زادگان (از جمله راز دریافت جوهر نامرئی) را در اختیار مأموران قرار داد و با این شیوه توانست از جوخه اعدام رهایی یابد.[۵]
پیامدهای ضربه ۱۳۵۰
ضربه ساواک اثرات ویرانگری برای سازمان داشت:
● نقش بر آب شدن کلیه برنامه‌های عملیاتی و تاکتیکی.
● از دست رفتن اکثریت عناصر رهبری و کادرهای همه‌جانبه (حدود ۵۰ نفر).
● تعطیلی آموزش‌های سازمانی و ایجاد بحران استراتژیک.
رسمیت یافتن تشکیلات: پارادوکس این ضربه آن بود که سازمان پس از آن، موجودیت خود را علنی کرد؛ نام «مجاهدین» و آرم سازمان در همین مقطع در زندان طراحی و انتخاب شد و گروه توانست جای خود را در میان مخالفان مذهبی رژیم (پیش از افشای ماهیت واقعی‌اش) باز کند.[۶]
خلأ رهبری و دگردیسی ایدئولوژیک (شکاف التقاط و نفاق)
با اعدام بنیان‌گذاران، سازمان با یک خلأ ایدئولوژیک و تشکیلاتی روبه‌رو شد و مسعود رجوی به عنوان تنها بازمانده مؤثر مرکزیت، زمام امور را در دست گرفت. سازمان پس از ضربه ۱۳۵۰ باید به این پرسش پاسخ می‌داد که دقیقاً بر چه ایدئولوژی‌ای ایستاده است.
در سال ۱۳۵۴، بخشی از کادر رهبری به سردمداری تقی شهرام، با کنار گذاشتن آیه قرآن از آرم سازمان، رسماً تغییر ایدئولوژی به مارکسیسم را اعلام کردند. تقی شهرام معتقد بود التقاط پاسخگو نیست و باید مارکسیسم را علناً پذیرفت.
اما رجوی با حذف کامل نشانه‌های اسلامی مخالفت کرد. این مخالفت نه به معنای ادامه مسیر حنیف‌نژاد، بلکه اتخاذ یک استراتژی جدید بود. رجوی دریافت که در جامعه مذهبی ایران، حذف زبان اسلام موجب قطع پیوند با توده‌های مردم می‌شود. از این‌رو، وی عناصر و چارچوب‌های مارکسیستی را حفظ کرد اما آنها را در ویترین ادبیات اسلامی قرار داد. در این سازمانِ دگرگون‌شده، مفاهیم مقدسی چون توحید، ولایت، جهاد و شهادت معنای اصیل خود را از دست داده و تابع مصلحت تشکیلاتی و تفسیر مادی شدند.
بدین ترتیب، شکاف اصلی سازمان در دهه پنجاه نه صرفاً تقابل اسلام و مارکسیسم، بلکه تقابل میان «حقیقت» و «نقاب» بود. پنهان کردن حقیقت در پشت پرده همکاری با ساواک در سال ۱۳۵۰، به روشی سیستماتیک تبدیل شد که در آن ادبیات اسلامی تنها پوسته‌ای برای پیشبرد اهداف سازمان بود؛ روندی که بعدها در ادبیات سیاسی انقلاب اسلامی با واژه «نفاق» تعریف شد.[۷]
جستارهای وابسته
● منافقین
● تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق ایران
● {{ضربه دوم}}
منابع و پانویس‌ها
- ↑ سازمان مجاهدین خلق؛ پیدایی تا فرجام (۱۳۴۴–۱۳۸۴)، جلد اول، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، بررسی ریشه‌های فکری و التقاط ایدئولوژیک.
- ↑ صدرشیرازی، محمدعلی. سازمان چریک‌های فدایی خلق، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۱۵۴ (اشاره به تأثیرپذیری مجاهدین از عملیات سیاهکل).
- ↑ میثمی، لطف‌الله. آنها که رفتند، جلد دوم، نشر صمدیه، ص ۶۵ (ماجرای شاهمراد دلفانی).
- ↑ احمدی روحانی، حسین. سازمان مجاهدین خلق، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صص ۸۷-۸۹.
- ↑ اسناد ساواک درباره مسعود رجوی، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی (سند درخواست تخفیف مجازات توسط ارتشبد نصیری به دلیل کمال همکاری در معرفی کادر مرکزی).
- ↑ میثمی، لطف‌الله. از نهضت آزادی تا مجاهدین، جلد اول، نشر صمدیه، ص ۳۸۳.
- ↑ تبارشناسی جریان نفاق، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، بررسی روند دگردیسی ایدئولوژیک از حنیف‌نژاد تا مسعود رجوی و تقی شهرام.