پیش‌زمینه
التهابات سیاسی و نظامی تابستان ۱۳۶۰
تهران در روزهای پایانی تیر و هفته نخست مرداد ۱۳۶۰، ملتهب‌ترین روزهای خود را سپری می‌کرد. پس از اعلام فاز مسلحانه توسط سازمان منافقین در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ و عزل ابوالحسن بنی‌صدر از ریاست‌جمهوری، فضای سیاسی کشور به سمت تقابل و دوقطبی شدن شدید سوق یافت و بوی باروت، ترور و وحشت کوچه‌های شهر را در بر گرفت. سازمان منافقین که پیش‌تر با شعارهایی مانند آزادی، توحید و عدالت فعالیت می‌کرد، پس از ناکامی در کسب جایگاه سیاسی، به یک جریان برانداز تبدیل شد و موجودیت نظام جمهوری اسلامی را هدف قرار داد.
ناکامی در میدان سیاست و جنگ
بنی‌صدر برای تثبیت قدرت خود، با سخنرانی‌های پرآشوب در برابر نهادهای قانونی کشور قرار گرفت. اختلافات او بر سر حدود اختیارات ریاست‌جمهوری و نحوه اداره کشور، فضای سیاسی را در بحبوحه جنگ ایران و عراق ملتهب کرد.
● مدیریت جنگ: تفکر نظامی بنی‌صدر در جبهه‌های جنگ آسیب‌های جبران‌ناپذیری به همراه داشت. او با تکیه بر استراتژی‌های کلاسیک منسوخ مانند «دادن زمین و گرفتن زمان»، پتانسیل عظیم نیروهای مردمی، سپاه و بسیج را بایکوت کرد که این امر راه را برای پیشروی ارتش بعث هموار ساخت.[۱]
● ارتباط با سرویس‌های بیگانه: افشای اسناد ارتباطات پنهانی بنی‌صدر با سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) تحت پوشش پروژه «اس. دی. لور» (SD LURE)، اندک مشروعیت سیاسی او را در میان نیروهای خط امام نابود کرد. با از دست رفتن امکان ادامه فعالیت سیاسی و کاهش شدید پایگاه اجتماعی، بن‌بست سیاسی وی تکمیل شد و زمینه همگرایی او با سازمان رجوی فراهم گردید.[۲]
ائتلاف دو مخالف؛ تقابل با حاکمیت دینی
همراهی بنی‌صدر و مسعود رجوی در ظاهر ائتلافی میان دو جریان متفاوت بود. بنی‌صدر با رویکرد لیبرالی و سکولار خود، غایت سیاست را در الگوهای غربی می‌جست و رجوی پدیده‌ها را با مبانی مادی‌گرایانه و مارکسیستی تحلیل می‌کرد. اما مخالفت با ساختار سیاسی مبتنی بر «حاکمیت دینی» عامل پیوند این دو جریان شد.
اختلاف میان این جریان و نظام جمهوری اسلامی، یک اختلاف تاکتیکی نبود؛ بلکه ریشه در تفاوت نگاه درباره انسان، جامعه و نقش دین داشت. در منظومه فکری انقلاب اسلامی، اداره جامعه نمی‌تواند از اصول دینی جدا باشد. اما سازمان منافقین مفاهیم بنیادین دینی نظیر توحید، عدالت و جهاد را در چارچوب مبارزه طبقاتی و تحلیل‌های مارکسیستی بازخوانی می‌کرد. تقابل این جریان با نظام، در نهایت از مخالفت سیاسی عبور کرده و اصل حضور دین در عرصه حکومت و مشروعیت الهی-مردمی آن را مورد مناقشه قرار داد.[۳]
شرح واقعه فرار
در بامداد ۷ مرداد ۱۳۶۰، بنی‌صدر و مسعود رجوی با همکاری برخی عوامل نفوذی در نیروی هوایی، با یک فروند هواپیمای بوئینگ ۷۰۷ سوخت‌رسان از پایگاه یکم شکاری تهران گریختند. هدایت این پرواز بر عهده سرهنگ بهزاد معزی (خلبان پرواز خروج محمدرضا پهلوی از ایران) بود. این پرواز پنهانی سرانجام در ساعت ۷:۲۰ صبح به وقت تهران در پایگاه نظامی اورلی در حومه پاریس به زمین نشست. روزنامه لیبراسیون چاپ پاریس بعدها فاش کرد که مقامات فرانسوی از روزها قبل یادداشتی درباره این پرواز دریافت کرده بودند و این فرار با هماهنگی قبلی نهادهای غربی انجام شده بود.[۴]
بازنمایی رسانه‌ای و واکنش‌های اجتماعی
پس از فرار، رسانه‌های وابسته به جریان رجوی تلاش کردند این رخداد را در چارچوب مفاهیم دینی بازنمایی کنند و با مصادره مفاهیم اسلامی، آن را «هجرت» نامیدند. اما سازمان که خود را نماینده مردم می‌خواند، در واقعیت با واکنش منفی جامعه روبه‌رو شد.
حضور گسترده مردم در مراسم تشییع شهدای انفجار هفت تیر و راهپیمایی‌های اعتراضی علیه اقدامات مسلحانه، نشان داد که این جریان نتوانسته پیوند اجتماعی ایجاد کند. خروج رهبران سازمان، نه به معنای از دست رفتن یک جریان محبوب مردمی، بلکه آشکار شدن فاصله‌ای بود که میان ادعاهای سازمان و واقعیت اجتماعی شکل گرفته بود.[۵]
پیامدها: انزوای اجتماعی و اتحاد با دشمن
سازمان منافقین و بنی‌صدر پس از خروج از کشور، «شورای ملی مقاومت» را در فرانسه تشکیل دادند (هرچند بنی‌صدر بعدها از این شورا جدا شد). جریانی که مدعی نمایندگی مردم و استقلال بود، در نخستین آزمون بزرگ خود مسیر وابستگی خارجی را در پیش گرفت. این انتخاب زمانی معنای کامل خود را یافت که سازمان منافقین به طور رسمی به همکاری با صدام حسین و حزب بعث عراق —دشمنی که در حال تجاوز نظامی به خاک ایران بود— پرداخت و برای مقابله با نظام، به حمایت اطلاعاتی و نظامی دشمن متجاوز تکیه کرد.[۶]
جستارهای وابسته
منابع و پانویس‌ها
- ↑ عملکرد بنی‌صدر در دفاع مقدس، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، بررسی استراتژی‌های نظامی سال نخست جنگ.
- ↑ اسناد لانه جاسوسی آمریکا، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، جلد اول، (اشاره به پروژه اس. دی. لور و ارتباطات پنهان).
- ↑ سازمان مجاهدین خلق؛ پیدایی تا فرجام (۱۳۴۴–۱۳۸۴)، جلد دوم، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، بررسی انحرافات ایدئولوژیک و مبانی مارکسیستی سازمان.
- ↑ آرشیو روزنامه کیهان و اطلاعات، مرداد ۱۳۶۰، گزارش‌های مربوط به ربایش هواپیمای بوئینگ و خروج از کشور.
- ↑ تبارشناسی جریان نفاق، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، بررسی واکنش‌های اجتماعی به فاز مسلحانه در سال ۱۳۶۰.
- ↑ پیوستن سازمان مجاهدین به ماشین جنگی صدام، مرکز اسناد انقلاب اسلامی و مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.