زمینه‌ها
کمتر از 20 روز قبل، واقعه آتش‌سوزی سینما رکس آبادان در ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ش رخ داده بود و برملا شدن توطئه حکومت در آن را یکی از محرک‌های اصلی موج جدید خیزش مردمی شده بود؛ واقعه‌ای که به سبب آن دولت جمشید آموزگار مجبور به استعفا شد. محمدرضا پهلوی به جعفر شریف‌امامی دستور داد تا دولتی با شعار آشتی ملی تشکیل دهد. هدف شاه کاهش مخالفت‌های عمومی بود.
فوت مشکوک مصطفی خمینی، فرزند امام، و اعمال خلاف عفت رژیم مانند جشن هنر شیراز و برگزاری آن در ماه رمضان از جمله زمینه‌های دیگر رخداد ۱۷ شهریور دانسته شده است؛ چنان‌که گفته شده عکس‌العمل شاه نسبت به حرکت مردم و به استهزاء گرفتن آن به نارضایتی‌ها دامن زد.
سیر وقایع
۱۳ شهریور
مصادف با روز عید سعید فطر بود. قیطریه تهران میزبان سیل بی‌سابقه‌ای از مردمی بود که به امامت شهید آیت‌الله محمد مفتح قامت به نماز بستند. نماز عید و راهپیمایی پس از آن، چهره‌ای کاملا متفاوت از اعتراضات ماه‌های گذشته پیدا کرد. زنان و مردان، خانواده‌ها و اقشار مختلف مردم، در یک حرکت عظیم مذهبی ـ سیاسی شرکت کردند. تصاویر امام خمینی در دست مردم دیده می‌شد و شعارها و تکبیرهای پایان نماز، بزرگ‌ترین تجلی قدرت مذهبی مردم تا آن روز بود که به یک راهپیمایی بی‌سابقه تبدیل شد.
15 شهریور
هیئت دولت در بیانیه شدیداللحنی برگزاری هرگونه تجمعی را ممنوع اعلام کرد. این بیانیه از سوی مخالفان جدی گرفته نشد.
16 شهریور
از نخستین ساعات بامداد مأموران گارد و شهربانی و ساواک در میدان‌های مختلف و نقاط حساس شهر مستقر شدند. بر پایه گزارش ساواک ۹۵ درصد مغازه‌های خیابان‌ها و بازار تهران و شمیران و شهر ری تعطیل شدند. تظاهرات ۱۶ شهریور در تهران با حضور بیش از نیم میلیون نفر انجام گرفت که بزرگ‌ترین گردهمایی انجام‌گرفته در ایران تا آن هنگام بود. در این تظاهرات برخی رهبران جبهه ملی ایران نیز شرکت کردند. تظاهرکنندگان شعارهای شدیداللحنی مانند «مرگ بر سلطنت پهلوی»، سر می‌دادند و برای نخستین بار نیز خواستار تشکیل حکومت جمهوری شدند.
واکنش رژیم
رژیم شاه بعد از راهپیمایی بزرگ 16 شهریور به این نتیجه رسید كه باید بر شدت سركوب افزود تا بتوان بحران را مهار كرد. به روایت فریدون هویدا، پس از راهپیمایی روز 16 شهریور، فرماندهان نظامی به شاه فشار آوردند كه هر چه زودتر در تهران حكومت نظامی اعلام كند و خواسته خود را نیز چنین توصیه كردند: «در راهپیمایی امروز سیل جمعیت به راحتی می‌توانست عمارت مجلس و تأسیسات رادیو تلویزیون را به تصرف خود درآورد، شاه بعد از چند ساعت تردید و دودلی با سفرای انگلیس و آمریكا به تبادل نظر پرداخت و تصمیم گرفت كه تسلیم نظر فرماندهان ارتش شود.»
سپهبد مقدم برای جلوگیری از تكرار راهپیمایی از شاه درخواست برقراری حكومت نظامی كرد و سرانجام با موافقت شاه، تصویب شورای امنیت و هیئت دولت، حكومت نظامی به تصویب رسید و با فرمان شاه، ارتشبد اویسی فرماندار نظامی تهران شد. فرماندار نظامی تهران به سپهبد بدره‌ای فرمانده گارد جاویدان دستور داد تا واحدهایی از گارد را به فرمانداری نظامی منتقل كند. بدره‌ای فرمان اعزام واحدهایی را به سرلشكر امینی افشار فرمانده لشكر 1 گارد جاویدان صادر كرد و یگان‌هایی از لشكر در میدان و خیابان ژاله (شهدا) مستقر شدند.»
ارتشبد اویسی با صدور دیرهنگام اولین اطلاعیه فرمانداری نظامی و در شرایطی که بسیاری از مردم امکان اطلاع از آن نداشتند، اعلام كرد: «به منظور ایجاد رفاه مردم و نحوه نظم از ساعت 6 صبح روز 17 شهریور ماه مقررات حكومت نظامی را به مدت شش ماه» به اجرا می‌گذارد.
کشتار 17 شهریور
مردم بعد از طلوع آفتاب روز 17 شهریور، بی‌خبر از حكومت نظامی در دسته‌های بزرگی از خیابان‌های فرح‌آباد، شهباز و میدان خراسان به طرف میدان ژاله حركت كردند. در نزدیكی میدان و خود میدان كامیون‌های مملو از نظامیان ایستاده بودند، ولی مردم بی‌اعتنا به راه خود ادامه می‌دادند.
ساعت نزدیك 7:30 صبح بود كه جمعیت در میدان ژاله و خیابان‌های منتهی به آن مستقر شدند. یكی از فرماندهان نظامی با بلندگو به مردم اخطار كرد كه حكومت نظامی است، چرا تجمع كرده‌اید؟ یكی از روحانیون مردم را دعوت به نشستن كرد. جمعیت روی زمین نشست، ولی ظواهر امر نشان می‌داد كه نیروهای فرمانداری نظامی قصد متفرق كردن مردم را ندارند. راه عبور را از چهار طرف بر روی مردم بستند. ناگهان صدای رگبار از خیابان‌های منتهی به میدان بلند و همین كه جمعیت از چهار طرف به سوی میدان هجوم آوردند، نیروهای مستقر در میدان نیز از چند سو مردم را به رگبار مسلسل بستند.
طبق گزارش ساواك، تظاهرات از میدان ژاله به خیابان‌های دیگری از قسمت شرق تهران كشیده شد، سپس تظاهرات به جنوب تهران، خیابان‌های مولوی، میدان خراسان، میدان شوش و میدان راه‌آهن سرایت كرد و در مدت كوتاهی خیابان‌های فردوسی، منوچهری، خیابان سعدی شمالی، خیابان نظام‌آباد، خیابان فرح‌آباد، منطقه نارمك، میدان سپه، خیابان لاله‌زار، به صحنه درگیری تبدیل شد. تظاهرات و درگیری تا پاسی از شب ادامه داشت.
فرماندار نظامی در اطلاعیه شماره 4 خود ضمن متهم كردن مردم به اینكه «با پول و نقشه خارجی» اقدام به تظاهرات كرده‌اند، اعلام نمود «در واقعه 17 شهریور 58 نفر كشته و 205 نفر مجروح شده‌اند.» دو روز بعد دادگستری اعلام كرد تعداد كشته‌شدگان به 95 نفر رسید. گرچه تعداد شهدای آن روز رسماً اعلام نشد، ولی آگاهان آمار وحشتناكی را از شهدای 17 شهریور ارائه كرده‌اند.
پارسونز سفیر انگلیس تعداد شهدا را «صدها نفر» ذكر كرده است. سولیوان سفیر آمریكا گزارش می‌كند كه در میدان ژاله «بیش از 200 نفر از تظاهركنندگان كشته شده بودند.» جان استمپل یكی از اعضای سفارت آمریكا در ایران از قول منابع پزشكی تعداد شهدا را «بین 200 تا 400 نفر» برآورد كرده است. شاپور بختیار ادّعا می‌كند كه «می‌توانم به یقین بگویم تعداد كشته‌شدگان حداكثر از 700 یا 800 نفر متجاوز نبوده است.». در گزارشی دیگر میشل فوکو اندیشمند فرانسوی که به‌عنوان خبرنگار یک روزنامه ایتالیایی به محل حوادث رفته بود، مدعی شد که ۴۰۰۰ تن در این روز هدف گلوله قرار گرفته‌اند.
رجوی در این خیزش مردمی کجا بود؟
وقتی که سنگ‌فرش‌های میدان ژاله سینه به سینه پذیرای رگبار گلوله‌های شاهنشاهی می‌شدند، سازمان رجوی خود را جلودار این قیام معرفی می کند درحالی که فرسنگ‌ها دورتر از میدان، در سلول‌های انفرادی و تالارهای بازجویی ساواک، سناریوی دیگری در جریان بود. مسعود رجوی در روز ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ اساسا در زندان به سر می‌برد. اما زندانی شاه بودن، به معنای رهبر همه قیام‌های مردم نیست. رجوی که خود را پیشتاز مبارزه معرفی می‌کرد، سال‌ها قبل اراده‌ی خود را به دستگاه امنیتی شاه فروخته بود. اسناد بازجویی ساواک فاش می‌سازد که او پس از دستگیری در مرداد ۱۳۵۰، کمال همکاری را با ساواک انجام داده.
دستگاه امنیتی شاه همواره به دنبال طبقه‌بندی انقلابیون به دو طیف «تندرو» و «معتدل» بود تا بدنه اصیل مذهبی را دچار انشقاق کند. جریان رجوی در زندان دقیقا به عنوان پیاده‌نظام و کاتالیزور این سناریوی امنیتی عمل می‌کرد و با خط‌کشی‌های انحرافی در جبهه مبارزه، در راستای اهداف ساواک گام برمی‌داشت. بر اساس اسناد تاریخی، در ده روز منتهی به ۱۷ شهریور، حتی یک خط بیانیه یا پیام همراهی از سوی رجوی در تایید این خروش مردمی صادر نشد؛ و هرآنچه بعدها از زبان او صادر گردید، صرفا سوءاستفاده‌های تبلیغاتی و فاقد ارزش تاریخی بود.
اینکه گمان شود در زندان شاه بودن به معنای همراهی با مردم است در باره رجوی، قابل تطبیق نیست
زیرا منابع خبری رسمی خارجی در همان زمان، رهبری اصلی اعتراضات شهریور را صرفا مذهبی معرفی می‌کردند..
تناقض روایت رجوی
تناقضی که روایت رجوی را فرو می‌ریزد
رسازمان رجوی علی رغم تضاد بنیادی با حرکت اسلامی و انقلابی ملت ایران اما در صدد مصادره بر آمد.
برای درک بطلان ادعای مصادره‌ی قیام توسط فرقه رجوی، کافی است مبانی اعتقادی آنان را در ترازوی سنجش بگذاریم.اهداف و رسالت سازمانی که تحت رهبری رجوی اندیشه ی مادی گرایانه و مارکسیستی را در زیر عبارات اسلامی پنهان می‌کرد، اساسا با گوهر حرکت مردم در ۱۷ شهریور در تضاد بود. چگونه می توان کسی که از اساس با اندیشه توحیدی ملت مسلمان ایران مخالف بود و در درون ماده، دنبال خدا می گشت را مدافع یک حرکت صد درصد اسلامی تلقی کرد بعلاوه اینکه رجوی بعدها در سخنرانی معروف عید فطر سال ۱۳۷۶ در قرارگاه بدیع عراق، سخنرانی کرده و نگاه ضد اسلامی خود را به صورت کامل روایت کرده و از دو اسلام سراپا متضاد سخن به میان آورده. او در این سخنرانی صراحتا احکام اسلامی و قوانین اجتماعی دین مبین اسلام (مانند حدود، دیات و قصاص) را از جمله نشانه‌های ارتجاع و جاهلیت خواند و روحانیت مبارز را که داعیه‌دار پیاده‌شدن همین احکام هستند را رهبران این عقب‌گرد و ارتجاع نامید.
اینجا بزرگ‌ترین تناقض منطقی تاریخ نفاق رخ می‌نماید: چگونه جریانی می‌تواند خود را همگام و حتی بانی حرکتی بنماید که توده‌های آن با به دست گرفتن عکس امام خمینی(ره) و فریاد تکبیر و نثار خون خود خواستار سقوط شاه برای استقرار احکام اسلامی و جاری شدن قوانین قرآن بودند؟ شهدای میدان ژاله برای حاکمیت اسلام جان دادند، در حالی که رجوی این احکام را ارتجاع می‌دانست.
نهضت ۱۷ شهریور به وضوح نشان داد که بانیان واقعی این خروش در توده‌های متدین، امام خمینی (ره) و روحانیت انقلابی بودند. اما فرقه رجوی برای عقده‌گشایی تاریخی خود، افسانه‌ی « غیبت و سکوت از سر ترس امام» را ساخت و مدعی شد ایشان ۴ روز سکوت کرده است.
اسناد متقن تاریخی این شایعه را به سختی در هم می‌شکند. امام خمینی دقیقا در ۱۸ شهریور ۱۳۵۷ (تنها یک روز پس از فاجعه) در حالی که به خاطر ایستادگی در مقابل رژیم شاه تبعید شده بود، پیام حماسی و تاریخی خود را صادر کردند. ایشان در این پیام، اقدام رژیم شاه در اعلام حکومت نظامی و گلوله‌باران مردم بی‌دفاع را به شدت محکوم نموده، رژیم شاه را مکررا یزید زمان خواندند و با اندوهی عمیق فرمودند: «ای کاش خمینی در میان شما بود و در کنار شما در جبهه دفاع برای خدای تعالی کشته می‌شد».
از سوی دیگر، فرقه رجوی همواره تلاش داشت تا شخصیت محبوب آیت‌الله طالقانی را به نفع خود مصادره کند. اما تاریخ گواهی می‌دهد که نزاع آیت‌الله طالقانی با فرقه رجوی، تقابلی بنیادی میان اسلام اصیل و ماتریالیسم بود. طالقانی تفکر سران سازمان را نوعی بت‌پرستی مدرن و ماده‌گرایی پنهان‌شده در پشت واژگان اسلامی توصیف می‌کرد. او همواره بر رهبری بی‌بدیل امام خمینی تاکید داشت.