زمینه تاریخی: تابستان ۱۳۶۰
تابستان ۱۳۶۰، ایران دیگر تنها با ارتش بعث عراق نمی‌جنگید. در غرب کشور، توپخانه و تانک‌های صدام شهرها و روستاها را هدف قرار می‌دادند؛ در داخل، انفجارها و ترورها یکی پس از دیگری قلب پایتخت را می‌شکافتند. تنها چند هفته از انفجار در دفتر حزب جمهوری اسلامی و شهادت آیت‌الله بهشتی و ده‌ها تن از مدیران ارشد کشور گذشته بود و هنوز جامعه از شوک آن حادثه بیرون نیامده بود که انفجار دفتر نخست‌وزیری، رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر را نیز از مردم گرفت. فضای عمومی کشور، آمیخته‌ای از اندوه، اضطراب و انتظار بود؛ انتظاری که هیچ‌کس نمی‌دانست قربانی بعدی آن چه کسی خواهد بود.
هم‌زمان، فشار جنگ نیز بر زندگی مردم سایه افکنده بود. آمریکا پس از پیروزی انقلاب، سقوط یکی از مهم‌ترین متحدان خود در منطقه را تجربه کرده بود، از طرفی دریافته بود که شکستن مقاومت ایران تنها با حمله نظامی ممکن نیست؛ باید هم‌زمان در داخل نیز ناامنی، بی‌اعتمادی و خلأ مدیریتی ایجاد شود. پس از پیروزی انقلاب، راهبرد تازه‌ای آغاز شد؛ راهبردی که علاوه بر اشغال سرزمین، بر اشغال ذهن‌ها استوار بود. اگر ارتش بعث، مرزهای جغرافیایی ایران را هدف گرفته بود، اتاق‌های فکر آمریکا مرزهای فکری جامعه را نشانه رفته بودند. آنان به این جمع‌بندی رسیده بودند که برای فرسایش یک نظام سیاسی، کافی است شکاف‌های درونی را عمیق‌تر کنند. از همین‌رو، جنگ در دو جبهه پیش می‌رفت؛ جبهه‌ای در مرزها و جبهه‌ای در خیابان‌های تهران.
جنگ شناختی و مصادره مفاهیم اسلامی
اسناد منتشرشده از سفارت آمریکا نشان می‌دهد که دیپلمات‌های آمریکایی، تنها ناظر حوادث ایران نبودند؛ آن‌ها با دقت، آرایش نیروهای سیاسی، اختلاف‌های داخلی، شخصیت‌های اثرگذار و ظرفیت گروه‌های مخالف را تحلیل می‌کردند.[۱] قدرت‌های بزرگ، معمولا پیش از آنکه سربازان خود را وارد میدان کنند، اندیشه‌های خود را روایت می‌کنند. آنان ابتدا مفاهیم را تغییر می‌دهند و یا مصادره می‌کنند، سپس مرز میان حق و باطل را مخدوش می‌کنند و در نهایت، بازیگران داخلی را به ابزار اجرای اهداف خود بدل می‌سازند.
در این میان، جریان رجوی بهترین گزینه برای اجرای این پروژه بود. این جریان، از یک سو با ادبیات اسلامی و انقلابی سخن می‌گفت و می‌توانست برای بخشی از افکار عمومی، چهره‌ای فریبنده از خود بسازد. از سوی دیگر معنای اسلام را عوض و واژه‌های اصیل اسلامی مانند توحید، جهاد، شهادت و عدالت را از معنای صحیح تهی کرده بودند. سازمان با استفاده از تکنیک‌ها و شیوه‌های حساب شده توانسته بود مفاهیم اسلامی را از معانی مادی و مارکسیستی پر کند تا جوان مذهبی، بی‌آنکه متوجه باشد، از زبان دین به سمت اندیشه‌ای غیر دینی هدایت شود. در این پروژه، واژگان قدسی تنها به عنوان یک پوسته و نقاب به کار گرفته می‌شدند؛ برای نمونه، مفهوم توحید به جای یگانگی ذات الهی، به «جامعه بی‌طبقه» (معادل جامعه کمونیستی) تقلیل یافت و جهاد به جای اعلای کلمة‌الله، دقیقا منطبق بر مفهوم مارکسیستی یعنی «مبارزه طبقاتی» تفسیر می‌شد.
شهید مطهری این شیوه سازمان را نیرنگ تازه و تحریفی خطرناک‌تر از ترور شخصیت‌ها می‌دانست؛ چرا که آن‌ها با حفظ الفاظ ظاهری قرآن، محتوای آن را از معنویت تخلیه کرده و با مفاهیم مادی پر می‌کردند.[۲] منافقین با استفاده ابزاری از المان‌های دینی، تلاش می‌کردند برای تئوریسین‌های مادی‌گرای غربی مشروعیت بخرند و تغییر معنای واژگانی چون جهاد و شهادت به کشته شدن در راه اهداف سازمانی، عملا زمینه‌ساز تئوریزه‌کردن خشونت شد.
ورود سازمان منافقین به فاز ترور
سازمان رجوی پس از ناکامی در کسب سرمایه اجتماعی، از رقابت سیاسی عبور کرد و راهبرد حذف فیزیکی را جایگزین ساخت. از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ به بعد، ترور دیگر یک اقدام مقطعی نبود؛ به یک استراتژی تبدیل شد. هدف نیز صرفا حذف چند مسئول اجرایی نبود، بلکه خاموش کردن صداهایی بود که می‌توانستند مبانی فکری انقلاب را تبیین و از آن دفاع کنند.
نقش حسن آیت به عنوان دیده‌بان انقلاب
در چنین فضایی، شخصیت‌هایی که نقش تبیینی در مقابله با جریان‌های نفوذ ایفا می‌کردند بیش از دیگران در معرض تهدید قرار گرفتند. حسن آیت بیش از آنکه سیاستمدار باشد، «دیده‌بان انقلاب» بود؛ دیده‌بانی که خطر را پیش از آنکه به بحران تبدیل شود، می‌دید. حافظه قوی، مطالعه گسترده در تاریخ، جامعه‌شناسی، حقوق و ادبیات، و تسلط به زبان‌های عربی، انگلیسی و فرانسه، قدرت تحلیل او را کم‌نظیر کرده بود.
آیت معتقد بود پروژه نفوذ، همیشه با چهره دشمن آغاز نمی‌شود؛ گاهی با چهره یک «انقلابی بدلی» وارد میدان می‌شود. همین بصیرت بود که باعث شد سال‌ها پیش از آشکار شدن ائتلاف بنی‌صدر و جریان رجوی، نسبت به این پیوند هشدار دهد.[۳]
شبکه‌سازی و نقش در قانون اساسی
آیت پیش از انقلاب با تشکیل گروه‌های زیرزمینی مخفی در ارتش، افسران متدین و انقلابی را سازماندهی کرده بود. همین روحیه، در تدوین قانون اساسی نیز خود را نشان داد. او با جدیت از گنجاندن اصل ولایت فقیه دفاع کرد و آن را سپر راهبردی انقلاب در برابر استحاله از درون و سدی در برابر جریان‌های فرصت‌طلب و قدرت‌های خارجی می‌دانست.[۴]
ترور و شلیک به یک اندیشه
صبح ۱۴ مرداد ۱۳۶۰، حسن آیت علیرغم تهدیدهای مکرر تلفنی منافقین و با وجود تب و بیماری، خانه را به قصد مجلس ترک کرد؛ کمتر از چند ثانیه بعد، رگبار ده‌ها گلوله سکوت کوچه را شکست و وی به شهادت رسید.
این ترور در امتداد زنجیره‌ای معنا پیدا می‌کند که از شهید مطهری آغاز شده بود و با مفتح، قرنی، بهشتی، رجایی و باهنر ادامه یافت. الگوی مشترک این ترورها تصادفی نبود؛ طراحان این عملیات‌ها می‌دانستند که اگر نتوانند انقلاب را در میدان جنگ شکست دهند، باید مغزهای متفکر آن را حذف کنند تا جامعه در برابر عملیات روانی و جنگ شناختی آسیب‌پذیر شود.
ماجرای اسناد مفقودشده و مبارزه با جریان نفوذ
آنچه ترور آیت را متمایز می‌کند، پوشه‌ای بود که پس از ترور هرگز پیدا نشد. همراهان آیت روایت کرده‌اند که او اسنادی را همراه داشت که قرار بود در مجلس، معادلات سیاسی را دگرگون کند. ضاربان تنها به کشتن او بسنده نکردند؛ پوشه نیز به سرقت رفت.
بر اساس بیانات حجت‌الاسلام منتظری (دادستان کل وقت)، آیت اسنادی از ارتباط میرحسین موسوی با تشکیلات فراماسونری در اختیار داشت و قصد داشت در جلسه رای اعتماد به کابینه، صلاحیت او را به چالش بکشد. آیت معتقد بود استعمار برای انحراف مبارزات اصیل، انقلابیون بدلی می‌سازد. علاوه بر این، آیت کپی اسناد محرمانه‌ای را در اختیار داشت که فاش می‌کرد ابوالحسن بنی‌صدر از بودجه ارتش مبالغ کلانی را به گروه‌های معارضی چون مجاهدین خلق، کومله و دمکرات پرداخت کرده است.[۵]
حذف فیزیکی آیت، انتقام مشترک جریان‌های نفوذ از فردی بود که سدی محکم در برابر انحراف ایجاد کرده بود. رهبر انقلاب درباره شخصیت ایشان فرمودند: «شهید آیت چهره مبارز و فعال و خستگی‌ناپذیری بود که با گلوله انتقام منافقین کشته شد.»[۶]
تداوم گفتمان
راهبرد حذف نخبگان محدود به دهه شصت نمانده است. هدف در جنگ شناختی و ترورهای هدفمند امروز نیز، شکستن اراده یک ملت از طریق حذف ستون‌های آن است. اما تجربه نشان داده است که هر ترور، اندیشه‌ای را که می‌خواست خاموش کند فراگیرتر ساخت. انقلاب اسلامی نه بر شانه‌های یک فرد، بلکه بر ستون‌های ایمان، مردم و حقیقت بنا شده است؛ و حقیقت را نمی‌توان با گلوله ترور کرد.
جستارهای وابسته
منابع و پانویس‌ها
- ↑ اسناد لانه جاسوسی آمریکا، موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- ↑ مطهری، مرتضی. علل گرایش به مادیگری، انتشارات صدرا، بررسی انحرافات مفاهیم اسلامی.
- ↑ روزنامه جمهوری اسلامی، آرشیو تحولات سیاسی سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ (اشاره به ماجرای نوار آیت).
- ↑ صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، پاییز ۱۳۵۸.
- ↑ مصاحبه ابراهیم اسرافیلیان با روزنامه وطن امروز، بازنشر در خبرگزاری ایرنا (کد خبر: 7327943).
- ↑ بیانات مقام معظم رهبری در خطبه‌های نماز جمعه تهران و پیام‌های تسلیت شهدای ترور.